Competentiegericht onderwijs

Ontstaan en ontwikkeling van competentiegericht onderwijs
Maatschappelijke ontwikkelingen zorgen ervoor dat men anders gaat denken over organisatie en de maatschappij. Hoeksema (2002) spreekt over een omslag van industriële samenleving naar informatiemaatschappij als belangrijkste oorzaak van het competentiedenken.
De informatiemaatschappij kenmerkt zich door snelle veranderingen, complexiteit en onvoorspelbaarheid. De evolutie naar een informatiemaatschappij zorgt met andere woorden voor verschuivingen op verschillende vlakken. De verschillende vlakken zijn weergegeven in de onderstaande tabel.

Industriële samenleving
Informatiesamenleving
  • Aanbod gestuurd
  • Beheersen
  • Efficiënt
  • Sturen
  • Functiegerichte bijscholing
  • Machines, productie
  • Vraaggedreven
  • Inspireren
  • Adaptief (op maat)
  • Faciliteiten aanbieden
  • Ontwikkeling van kennisproductiviteit
  • Mensen, kennis

tabel 1: Dochy F. (2005), competentiegericht opleiden en toetsen, uitgeverij LEMMA, Utrecht

Als het doel van onderwijs is om studenten voor te bereiden op de maatschappij waarin ze zullen moeten functioneren, zal het onderwijs verder moeten gaan dan kennisoverdracht.
Mensen moeten in deze maatschappij kunnen omgaan met massa aan informatie, leren leren, analyseren, kritisch evalueren et cetera. Om de stap tussen onderwijs, arbeidsmarkt en maatschappij kleiner te maken zal er als schakel in het onderwijs gebruik gemaakt moeten worden van competentieontwikkeling. Het zogenaamde competentiegericht onderwijs. 1

Competentiegericht onderwijs
Vroeger hadden we het in het onderwijs over ‘kennis en vaardigheden’. En als we moesten bepalen wat er in een cursus of een curriculum moest worden geleerd hadden we het over ‘eindtermen’ of ‘leerdoelen’.Tegenwoordig spreken we over ‘competenties’.
Een competentie is een combinatie van kennis, vaardigheden en gedrag. Denk bijvoorbeeld aan plannen en organiseren. Competentiegericht onderwijs gaat er vanuit dat een beginnende beroepsbeoefenaar bepaalde competenties moet hebben. Een student krijgt een diploma als hij kan aantonen over deze competenties te beschikken.

external image competentiegericht_leren.gif

Competentiegericht leren wijkt in diverse aspecten af van de traditionele wijze van leren. Competentiegericht leren is gericht op het vergroten van de persoonlijke vermogens. Daarom wordt uitgegaan van de vermogens waar iemand al over beschikt, de z.g. eerder verworven competenties (EVC’s). Het leren is weliswaar gericht op de startcompetenties, maar een student bepaalt grotendeels zijn eigen route. Dat wordt vraagsturing genoemd. Tijdens het leerproces bouwt een student zelf aan de uitbreiding van zijn persoonlijke vermogens. Dat noemen we
constructivisme. Daarvoor gebruikt de student diverse leerplekken, zowel op het opleidingsinstituut als op de werkplek.
Belangrijk bij het switchen tussen leerplekken is dat wat op de ene leerplek wordt geleerd ook op andere leerplekken gebruikt kan worden. Dit principe wordt transfer genoemd.

Het onderwijs, bedrijfsleven en de overheid hebben met competentiegericht onderwijs een aantal doelen voor ogen, dat voortkomt uit de veranderde samenleving en arbeidsmarkt:
  • Een betere aansluiting tussen opleidingen en de arbeidsmarkt. Naast kennis en vaardigheden, betekent dit ook het verwerven van beroepshouding.
  • Een betere aansluiting tussen opleidingen en de belevingswereld van jongeren en jongvolwassenen: maatschappelijke en technische ontwikkelingen maken het noodzakelijk om het onderwijs aan te passen om studenten te boeien en te binden. De competentiegerichte kwalificatiestructuur biedt scholen de mogelijkheid om het onderwijs zelf vorm en inhoud te geven en het aan te laten sluiten bij de onderwijsvisie en de studenten op de school.
  • Jongeren betere mogelijkheden bieden om door te stromen van het mbo naar het hbo.

De docent als coach
De docent wordt in het competentiegerichte onderwijs niet minder belangrijk; zijn/haar rol verschuift echter van docerend, instruerend, naar begeleidend en coachend.
Als gevolg daarvan verschuift ook de relatie tussen docent en deelnemer van een asymmetrische relatie (de docent weet het en vertelt hoe het is) naar een meer symmetrische relatie (de docent coacht de deelnemers bij het zelfstandig verwerven van competenties).

Deze symmetrische relatie veronderstelt, veel meer dan in het traditionele onderwijs. De docent moet over competenties beschikken als:

  • ruimte geven aan het eigen ontwikkelingsproces van de deelnemer, rekening houdend met specifieke kwaliteiten van de deelnemer, de leerstijl, de motivatie, de persoonlijke doelen.
  • effectieve communicatie met deelnemers, zoals actief luisteren, vragen stellen, feedback geven, discussiëren met deelnemers, afspraken maken.
  • stimuleren van de ontwikkeling van metacognitieve (‘leren leren’) competenties van deelnemers zoals samenwerken, plannen, oriënteren, analyseren, evalueren en reflecteren (zelfevaluatie en –reflectie).
  • begeleiding van de deelnemer in het bereiken van zijn/haar (leer)doelen waarbij de docent als coach met een procesmatige, methodische aanpak de deelnemer leert op den duur verantwoordelijkheid te nemen voor het eigen leerproces.

Actueel onderzoek naar competentieonderwijs. Moet het competentieonderwijs worden stopgezet? Zie onderstaand interview
'Voorkom een ramp in het MBO’


Wat vinden studenten zelf van het competentie gericht onderwijs? Studenten stelde 10 gouden regels op

10 Gouden Regels voor Goed Competentiegericht Onderwijs:
1. Sterke studenteninspraak
2. Voldoende begeleiding
3. Ook theorie
4. Docenten op één lijn
5. Goede en tijdige communicatie
6. Maatwerk
7. Handleiding hoe te leren
8. Heldere beoordeling en registratie
9. Leren gaat boven bewijzen
10. Mogelijkheid buiten de school leren


Zie voor meer informatie over het competentiegericht onderwijs onderstaande bronnen:

Digitale bronnen:
http://educatie-en-school.infonu.nl/diversen/18445-competentiegericht-onderwijs.html
Geraadpleegd 8 februari
http://www.uu.nl/uupublish/content/competentiegericht_ceut.pdf
Geraadpleegd 8 februari 2009
http://www.job-site.nl/index3.php?artikel_id=179

Geraadplaagd 14 maart 2009
http://www.minocw.nl/competentiegerichtonderwijsmbo
Geraadpleegd 26 februari 2009
http://www.tsmconsultants.nl/content.php?Article_id=200
Geraadpleegd 26 februari 2009
http://www.sp.nl/onderwijs/nieuwsberichten/6451/090214-interview_voorkom_ramp_in_mbo.html
Geraadplaagd 14 maart 2009

Schriftelijke bron
Dochy F. (2005), competentiegericht opleiden en toetsen, uitgeverij LEMMA, Utrecht
Bladzijde 19-39